Posted in विषयगत

नेपालको जैविक विविधता र संरक्षण चुनौती

संसारमा विद्यमान सम्पूर्ण प्राणी,वनस्पती तथा सुक्ष्म जीवाणुमा पाइने प्रजातीय भिन्नता, प्रकार र संख्या तथा तिनीहरू बिचको अर्न्तसम्वन्ध नै जैविक विविधता हो। जैविक विविधता अर्न्तगत आफ्नै प्रकारको विभेद हुने वन, मरूभमी, घाँसेमैदान, तालतलैया, खोलानाला आदी परिस्थितिक विविधता, धान, गहँु, कोदो जस्ता जातिगत विविधता र धानका मन्सूली, पोखरेली जस्ता विभिन्न प्रजातिहरू जनाउने वंशगत विविधता पर्दछन। नेपाल जैविक विविधताको हिसाबले विश्वको २५ औं र एशियाको ११ औ स्थानमा पर्दछ।

नेपाल जैविक विविधतामा धनी हुनुका कारण

  • नेपालको भु–धरातलिय बनोट तथा छोटो दुरिमै पाइने विविध भौगोलिक संरचना, भीर, पहरा, गल्छी, उपत्यका र यसले पारेको हावापानीमा प्रभाव र यस परिस्थितीको उपजमा अस्तित्वमा आएका वनस्पती तथा जनावरको विविधता हाम्रा अमुल्य निधी हुन।
  • बर्षाको हिसावले हेर्दा पूर्वी नेपालमा बढी र पश्चिम नेपालमा कम बर्षा हुने गर्दछ जसले गर्दा नेपालका पूर्वदेखि पश्चिममा पाईने वनस्पती तथा वन्यजन्तुमा विभिन्न अन्तरहरू पाइन्छन।
  • पहाड र हिमालमा उत्तर फर्केका पाखाहरूमा घाम कम पर्ने हुनाले ओसिला हुन्छन भने दक्षिण फर्केका पाखा र भिरहरू बढी सुक्खा हुने गर्दछन्। यसर्थ त्यहाको स्थानिय वातावरणमा विविधता पाईन्छ।
  • न्युनतम उचाई ६० मिटरदेखि अधिकतम उचाई ८,८४८ मिटर भित्र तराई र भावर क्षेत्रमा उष्ण हावापानी, मध्यपहाडी क्षेत्रमा समशीतोष्ण र उच्च हिमाली क्षेत्रीमा शित हावापानी रहेकोले नै यहाँ प्रचुर जैविक विविधता छ।
Featured Image -- 1503

नेपालमा जैविक विविधता

  • नेपालमा ११८ किसिमका वन पर्यावरणीय प्रणाली
  • २०७ प्रजातिका स्तनधारी
  • ८६७ प्रजातिका चराहरू
  • ४३ प्रजातिका उभयचर
  • १०० प्रजातिका सरिसृपहरू र
  • १८५ प्रजातिका माछाहरू पाईन्छन।

यसका साथै

  • ६५३ थरिका पुतलीहरू
  • ३९६६ भन्दा बढि मोथ (राति उडने पुतली)
  • ५००० भन्दा बढी कीराहरू
  • २०० प्रजातिका माकुराहरू

त्यस्तै

  • ६००० भन्दा बढि फुल फुल्ने वनस्पतीहरू
  • ४७१ प्रजातिका झयाउ
  • १८२२ प्रजातिका ढुँसी र
  • ३८३ प्रजातिका उन्यूहरू पाईन्छन्।

जैविक विविधताका फाइदाहरु

  • जैविक प्रजातिगत विविधताले थुप्रै किसीमका वनस्पतीजन्य तथा जनावारजन्य उत्पादनहरू उपलब्ध गराउँछ । यिनैमा हामीहरू जीवन निर्वाह, वस्तु विनिमय तथा व्यापारकालागि भर पर्ने गर्दछौ।
  • नेपालमा ५ सयभन्दा बढी प्रजातीका अन्नवाली खानयोग्य छन भने २०० प्रजातीको त खेती नै गरीन्छ।
  • विश्व अर्थव्यवस्थाको ४० प्रतिशत र न्युन आय भएका अधिकांश मानिसहरूका झन्डै ८० प्रतिशत आवश्यकताहरू जैविक विविधताको क्षेत्रबाट पूर्ति हुन्छ।
  • फलफूल, दाउँरा, घासँ, जडिबुटी जस्ता वस्तु सोझै उपयोग र्गन सकिन्छ भने उन्नत जातका बढी उत्पादनशिल र रोग प्रतिरोधक शक्ती भएका जीवजन्तु तथा वनस्पती उत्पादन गर्न सकिन्छ।
  • जैविक विविधताका कारण नै जलचक्र, कार्वनचक्र तथा नाईटोजनचक्र सन्तुलित भई वातावरण सन्तुलन हुन्छ।
  • नेपाल भित्रीने कुल पर्यटक मध्ये करिव ५० प्रतिशत संरक्षित क्षेत्रमा भ्रमण गर्ने गरेको तथ्यांक छ। संरक्षित क्षेत्रमा यसरी पर्यटक आकर्षित हुनुमा प्राकृतिक सौन्दर्य र जैविक विविधता नै मुख्य कारक हुन।
SAM_3669

जैविक विविधता संरक्षणमा देखा परेका चुनौती

  • बढ्दो जनसख्या, गरिबी, अशिक्षा र संरक्षण चेतनाकेा कमि, रासायनिक किटनाशक औषधि तथा मलको बढदो खपत, फोहरमैला र बिषादियुक्त पदार्थहरू जथाभावी फाल्नु, वनसम्पदाको अत्याधिक उपयोग, अवैधानिक चोरि शिकार, जैविक सम्पदाको व्यापार र बदलिदो तापमान सगै जैविक विविधतामा ह्रास आइरहेको छ।
  • वातावरण सन्तुलन राख्न करिव ४३ प्रतिशत भुमि वनक्षेत्रीले ढाक्नू पर्ने भएपनि नेपालको केवल २९ प्रतिशत भूभाग मात्र वन क्षेत्रीले ओगटेको छ। तराईको वन प्रति वर्ष १.३ प्रतिशतका दरले विनाश भईरहेको छ।
  • शहरीकरण, ओद्योगिकरण, अम्लिय वर्षा र जलवायु परिवर्तन जस्ता वातावरणीय चुनौतिहरूले  जैविक विविधतामा असर पारीरहेका छन।
  • आइ.यू.सी.एन.को संकटापन्न प्रजातिहरूको सूचिमा नेपालका ३२ प्रजातिका स्तनधारी, ३४ प्रजातिका चरा, ९ प्रजातिका सरीसृप, ३ प्रजातिका उभयचर र ७ प्रजातिका वनस्पतीहरू परेका छन।
  • विश्वमा प्रत्येक वर्ष ५० हजार विभिन्न प्रजातिका जीव लोप भईरहेको तथा वर्षेनी १ करोड ३० लाख हेक्टर जङ्ल विनास भईरहेको तथ्याकंले नै जैविक विविधता विनाशको कहालीलाग्दो दृश्य झल्काउछ।
  • विगत ३० वर्षमा मात्रै जमिनमा बस्ने वन्यजन्तुको संख्या २५ प्रतिशतले, सामुद्रिक जिव २८ प्रतिशतले र नदीनालाका जलचरको संख्या २९ प्रतिशतले घटेको छ।
  • जैविक विविधताको दिगो उपयोग र लाभको बाँडफाँड, आनुवंशिक स्रोतमा जनताको पहुच र संरक्षण सचेतना अभावका कारण हाम्रा जैविक विविधता जस्तै वनस्पती, पशुपंक्षी, अन्नवाली, फलफूल र जडिबुटीमा अनुसन्धान गर्ने नाममा बहुराष्ट्रिय निगम र विकसीत देशहरूले आफ्नो अधिकार जमाईराखेका छन्।
  • अनुवंशको चोरी बायोपाइरेसी निम्नवर्गीय किसान तथा गरीब देशहरूका लागी ठुलो खतरा बन्न थालेको छ। यसले यहाँका स्थानीय जातहरू लोप हुने र हामी यी माथिको अधिकारबाट बञ्चित हुदैँ जाने तर बहुराष्ट्रिय वा विदेशी कम्पनीले स्वामित्व कायम गर्ने अवस्था सिर्जना हुँदै गएको छ।

जैविक विविधता संरक्षणका उपायहरु

  • जनसंख्याको बढदो चाप, तिव्र वन फडानी र प्राकृतिक वातावरणमा परेको अत्याधिक चापलाई न्यून गरी प्रकृति र जैविक विविधिता संरक्षण गर्नु एक चुनौतिको विषय भएको छ।
  • के संरक्षण गर्ने, किन र कसका लागि संरक्षण गर्ने भन्ने जस्ता प्रश्नहरूको गरिव र निमुखा जनताहरूका लागि व्यवहारिक उत्तरहरूको बुझाई चाहिएको छ।
  • सर्वप्रथम मानिसहरूको प्राकृतिक स्रोतमा अत्याधिक चाप पर्ने गतिविधिहरू न्युनीकरण गर्नु पर्दछ। यो प्रत्येक नेपालीको आर्थिक सम्पनता र सवलतासंग गासिएको विषय हो। जबसम्म हामिमा काठ, दाउँरा, घाँस, सोत्तरबाट नै जीविका धान्ने बाध्यता रहिरहन्छ तबसम्म संरक्षणवादि र यथार्थवादि गरिव समुदायका बिच युद्ध चलिनै रहन्छ।
  • सदियौ देखि चलिआएको प्राकृतिक स्रोत र साधन प्रतिको निर्भरतालाई घटाउनु र बुद्धिमतापुर्ण प्रयोग गरि यसमा आश्रित समुदायलाई आर्थिक सवलता दिन सक्नु नै दिगो संरक्षणकालागि प्रमुख विषय हो।
  • प्रकृति र प्राकृतिक स्रोत तथा संसाधनको संरक्षण, विकाश र सदुपयोगमा जनसहभागिता र जनचासो अपरिहार्य छ साथै दिर्घकालिन संरक्षणका लागि स्थानिय समुदाय, परम्परागत जाती, संरक्षण समुहहरू, सरकारी, गैरसरकारी र निजी क्षेत्रको समन्वयात्मक  क्रियाशिलताको आवश्यकता छ।
  • परापूर्वकालदेखि जैविक विविधताको संरक्षण र व्यवस्थापन गर्दै आएका किसान र स्थानिय आदिवासीहरूको ती स्रोतहरूमा अधिकार स्थापना गराउनु अनिवार्य छ।
  • जैविक विविधता संरक्षण र सामुदायिक विकास एक–अर्काका परिपुरक भएकाले दुवैलाई एकैसाथ अघि बढाउनु पर्दछ।
DSC06100.JPG

जैविक विविधता संरक्षणमा भएको प्रमुख उपलब्धी

  • साठीकोको दशकमा आइपुग्दा नेपालमा हिमाल देखि मध्यपहाड तथा तराईका समथर भुभागसम्म निकुन्ज, आरक्ष तथा संरक्षित क्षेत्रहरू छरिएर जैविक विविधता संरक्षणका आधार क्षेत्र निर्माण भएका छन भने सामुदायिक तथा मध्यवर्ती वन क्षेत्रको उचित व्यवस्थापनले वन्यजन्तुहरूको वैकल्पीक वासस्थानको सृजना गरीदिएका छन तर यो पर्याप्त छैन।

जैविक विविधता संरक्षण गर्न चाल्नुपर्ने थप कदम

  • विश्व उष्णीकरण र जलवायु परिवर्तनका साथै वनविनाश र वनडढेलो, जलप्रदुषण, वायुप्रदुषण, मरूभुमिकरण, भूमिगत जलविनाश, खाद्य असुरक्षा, घटदो जैविकउर्जा, सीमसार क्षेत्रको विनाश, हरीतगृहप्रभाव तथा ओजनतह क्षयीकरण जस्ता विश्वव्यापि वातावरणीय समस्याहरूसंग जुध्दै जैविक विविधताको संरक्षण गर्न सम्पुर्ण राष्ट्रिय, क्षेत्रीय र अन्तराष्ट्रिय शक्ती र समुदायहरूको लगाव र एकता आवश्यक छ।
  • जैविक विविधता, सिमसार क्षेत्रको संरक्षण र जलवायु परिवर्तनका विषयमा एकिकृत सोच, अवधारणा र कार्यक्रमहरू ल्याउनु जरूरी छ। जैविक विविधता आफैमा बहुआयामिक र सर्वपक्षिय सरोकारको क्षेत्र भएकोले यसको संरक्षण र समुचित व्यवस्थापनको लागि राष्ट्रिय नीति तथा योजनाहरूमा यसको महत्व स्थापित गर्दै आर्थिक प्राविधिक एवं सस्थागत क्षमता अभिवृद्धि गर्नु जरूरी देखिन्छ।
Advertisements

Author:

Chakrapani Bhandari (Chakra Jwala), Freelance Writer and a Scientific Blogger. B.Sc. Microbiology, Amrit Science College, Tribhuvan University Kathmandu Nepal. Email: chakra.jwala@gmail.com Website: www.chakrapanibhandari.com.np

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s