Posted in बस्तुगत प्रश्न, Many More

नेपालमा प्रचलित १३वटा लिपिहरु :-

नेपालमा प्रचलित १३वटा लिपिहरु :-
📖📖📖📖📖📖📖📖📖📖
🔊देवनागरी लिपि 👉नेपाली
🔊रञ्जना लिपि 👉नेवारी
🔊सिरिजघां लिपि 👉लिम्बू 
🔊तिरूहता लिपि 👉मैथिली
🔊कैथी लिपि 👉भोजपुरी
🔊सम्बोट लिपि 👉शेर्पा
🔊तमहिग लिपि 👉तामाङ
🔊अलाचिकी लिपि 👉सतार
🔊रोङ लिपि 👉लेप्चा
🔊गुरूमुखी लिपि 👉पञ्जावी
🔊पर्साे अरेविक लिपि 👉उर्दु
🔊बाङला लिपि 👉बङ्गाली
🔊अखा लिपि 👉मगर

Advertisements
Posted in इतिहास, History, Many More, Writing/Blogging

इतिहासको कालो दाग

त्यसै पनि इतिहास सत्तासंघर्ष, युद्ध, प्रेम र घृणाको कथाहरूको सँगालो हो । हाम्रो इतिहास पनि यी कुराबाट अछुतो छैन । हाम्रो इतिहासको सबैभन्दा घृणित घटना के होला ? यो विषयमा इतिहासकारहरूबीच बेग्ला–बेग्लै मत हुनसक्छ तर, नेपाल एकीकरणका महानायकहरूमध्ये एक दामोदर पाण्डेको जसरी हत्या गरियो त्यसले आमनेपाली जनताको मन अहिले पनि दुख्छ ।

गोरखामा द्रव्य शाहलाई राजा बनाउन अग्रणी भूमिका निर्वाह गर्ने त्यतिबेलाका कूटनीतिज्ञ गणेश पाण्डेका वंशज तथा कीर्तिपुर युद्धमा मारिएका गोरखाका सेनापति कालु पाण्डेका नाति दामोदर पाण्डे नेपाली जनतामाझ यसकारण पनि स्मरणीय छन् कि उनकै नेतृत्वमा पहिले महारानी राजेन्द्रलक्ष्मी र पछि बहादुर शाहले नेपाल एकीकरण अभियान अघि बढाएका थिए । त्यतिबेला नेपाली सेनाको नेतृत्व तहमा रहेका बडाकाजी अमरसिंह थापा, काजी अभिमानसिंह बस्नेतका साथ काजी दामोदर पाण्डेको रणनीतिक चातुर्यकै कारणले नेपाल एकीकरण सम्भव भएको हो । यिनै दामोदर पाण्डे जसरी मारिए त्यो घटना नेपालको इतिहासमा कालो दागका रूपमा रहिरहनेछ ।

वि.सं. १८५४ मा तत्कालीन राजा रणबहादुर शाहले राज्य त्यागको घोषणा गर्दै गिर्वाणयुद्ध विक्रम शाहलाई राजा बनाए । त्यसपछि संन्यास लिएका राजा रणबहादुर शाहले १८५७ मा एकपटक फेरि राजकीय हस्तक्षेप गर्न चाहेपछि तत्कालीन मुख्तियार (प्रधानमन्त्री) दामोदर पाण्डेले गद्दी त्यागिसकेका राजाले फेरि गद्दीमा अधिकार जमाउन सक्दैनन् भन्ने तर्क गर्दै नावालक राजा गिर्वाणयुद्ध विक्रमको वैधानिकतालाई कायम राख्दै राजधानी नुवाकोटमा लगेर त्यहीँबाट नेपालको प्रशासन सञ्चालन गर्न थाले । दामोदर पाण्डेको अडानका अगाडि टिक्न नसकेपछि वि.सं. १८५८ मा रणबहादुर शाह काशीतर्फ पलायन भए । त्यसपछि नेपालको प्रशासन फेरि काठमाडौं फर्कियो ।

काशीमा समेत शान्तिका साथ जीवन निर्वाह गर्न नसकेपछि रणबहादुर शाह काठमाडौं फर्कने चाँजोपाँजोमा लागे । यसरी फर्कन लागेका रणबहादुर शाहलाई दामोदर पाण्डेले काशीमै रोक्न चाहे । दामोदर पाण्डेको उक्त इच्छामा अंग्रेजहरूले रुचि नदेखाएपछि दामोदर पाण्डेले त्यतिबेला अंग्रेजसँग नेपालले गरेको सन्धि भंग भएको घोषणा गरे । सन्धि भंग भएलगत्तै काठमाडौंमा रहेका अंग्रेजहरूका सैनिक सहचरी कप्तान नक्स दलबलका साथ फर्कन बाध्य भए ।

कप्तान नक्स फर्किएपछि अंग्रेजहरूले पनि रणबहादुर शाहलाई काठमाडौं फर्काइदिए । काठमाडौंतर्फ लागेका रणबहादुर शाहलाई रोक्ने प्रयास असफल भएपछि दामोदर पाण्डे उनको स्वागतका लागि केही सेनाका साथ थानकोट पुगे । यसअघिका घटनाक्रमहरूका कारण रिसले चुर रणबहादुर शाहले आफ्नो स्वागत गर्न आएका सेनालाई सम्बोधन गर्दै ‘तिमीहरूको वफादारी मप्रति छ कि दामोदर पाण्डेप्रति ?’ भन्ने प्रश्न गरेपछि त्यहाँ पुगेका सैनिकहरूले रणबहादुर शाहलाई साथ दिएपछि रणबहादुर शाहले तत्कालै दामोदर पाण्डेलाई पक्राउ गर्न र काट्न आदेश दिए । यस्तो आदेश पाएपश्चात् सैनिकहरूले दामोदर पाण्डेलाई निरस्त्र गर्दै थानकोटबाट काठमाडौं पुर्‍याए । काठमाडौं पुर्‍याएकै रात भद्रकाली मन्दिरमा वीर योद्धा दामोदर पाण्डेलाई दसैंको बोका पर्साएसरह पर्साएर काटियो । उक्त घटनाकै क्रममा दामोदर पाण्डेका छोरा तथा केही समर्थकसमेत मारिएका थिए ।

-कान्तिपुरबाट

Posted in विषयगत, Gulmi News, Inspiration, Motivational, Religion, Travel

गुल्मिमा एउटा मन्दिर जहाँ दलित मात्र पुजारी बन्न पाउँछ

“यस मन्दिरमा बिश्वकर्मा थरका बिहे नभएका युवा वा बालकलाई पुजारी राखिन्छ “

झट्ट सुन्दा अचम्म लाग्न सक्छ ! मनमा अनेकौं प्रश्न उठ्न सक्छ । कहाँ होला ? यस्तो पनि मन्दिर होला र ? हामी जहा पनि जान्छौ जुन दुर्गा मन्दिरमा जान्छौ ब्राह्मण पुजारी देख्छौ, ब्राह्मण पुजारीबाट पुजा पाठ पञ्चवली गराउछौ टिका प्रशाद ग्रहण गर्छौ । हामी कुनै पनि मन्दिरमा दलित पुजारी होलान् भनेर कल्पना गरेका हुदैनौं ।

यस्तो ठाउं कहा होला भनेर अचम्म परिरहनु पर्दैन । यो मन्दिर हो रुरु गाउंपालिका ४ साबिकको बलेटक्सार गा.बि.स वार्ड नं ५ बलेचौर गुल्मीमा अबस्थित भंयर दुर्गा मन्दिर । यस मन्दिरमा बिश्वकर्मा थरका बिहे नभएका युवा वा बालकलाई पुजारी राखिन्छ । घटस्थापना दिन देखी पुजारी राखी दैनिक पुजा अष्टमीको रात जागरम बसी कालरात्री पुजा (कालरात्री) नवमीको दिन पञ्चवली सहित पुजा गरी पुर्णिमाको दिन सराय खोंडा नाच गरी नजिकैको पधेरामा लगी भयंर दुर्गालाई स्नान गराई बिसर्जन गरिने परम्परा चलि आएको छ । यो प्रचलन कहिलेबाट सुरु भयो भन्ने प्रस्ट जानकारी कसैसंग पनि नभएको मन्दिर ब्यबस्थापन अध्यक्ष चन्द्र ब. बिक बताउनु हुन्छ ।

बम्घाको बौवामा बस्ने भुरे राजाहरु त्यहा बाट बिस्थापित भएपछी देवता उडेर बलेचौरमा आएपछी त्यहा मन्दिर बनाई राखिएको भन्ने एकाथरी बुढा पाकाहरुको कथन छ । परापुर्वकालमा एक जना मिजार भन्ने ब्यक्तीले बसाई सराई गरी आउदा उक्त देवता र हतियारहरु ल्याएर आएको रे अनि उनलेनै स्थापना गरेर छाडेको भन्ने आफ्नो हजुरबुवा बाट सुनेको भन्नुहुन्छ ७६ वर्षीय भुल ब. बि.क. । अहिले उक्त मन्दिरमा दुई दर्जन जती फरक फरक साईजका खोंडा फलाम र पित्तलबाट बनेका सदियौ पुरा आकर्षक एक दर्जन जती तरवार लगाएतका हतियार हरु पनी छन् । मन्दिर ढुङ्गाले छाएको पुरानो जिण र पहिरोको जोखिमा परे पछी तस्बिरमा देखाईएको (रातो मन्दिर)निर्माण गरिएको र धुमधामका साथ बिधिपुर्ण तरिकाले दिन हेराएर पाठ लगाएर देवता सार्ने कार्यक्रम घटस्थापना अघीनै रहेको मन्दिर ब्यबस्थापन समितीले जनाएको छ ।

-दुर्गा घायल गुल्मी

Posted in Inspiration, Many More, Motivational

‘बोनम्यारो ट्रान्सप्लान्ट’ गर्ने एक मात्र डाक्टर, विशाल ज्ञवाली

Bishalgएसएलसी बोर्ड टपर बिशाल ज्ञवाली क्यान्सर विशेषज्ञ हुन:

फलामे ढोका मानिने एसएलसीको रिजल्ट आउने दिन। देशभरबाट एसएलसी बोर्ड फर्स्ट हुने आशामा रिजल्ट कुरिरहेको एउटा किशोर। त्यो दिन साँच्चिकै सकसपूर्ण थियो विशाल ज्ञवालीका लागि। एक घन्टा बिताउनु पनि पूरै दिन विताए झै भइरहेको थियो।
एसएलसी बोर्ड फर्स्ट हुनेलाई राति १२ बजे फोन आउने विशालले सुनेका थिए। उनी राति २ बजेसम्म जागा बसे। तर, फोन आएन्। निराश भएर सुत्नुको विकल्प थिएन उनीसामु।विशाल निराश हुनु स्वाभाविक थियो। बोर्ड फर्स्ट हुने आकांक्षासहित मेहनत गरेका थिए। जसरी पनि बोर्ड फर्स्ट हुने मिसन। तर, उनी लामो समय निराश हुनु परेन। स्कुलका प्रिन्सिपलले राति ३ बजे फोन गरेर भने, ‘विशाल बाबु तिमी बोर्ड फर्स्ट भयौ।’विशाल कन्फ्युजनमै सीमित भए।
१५ मिनेटपछि फेरि अर्को फोन आयो। एसएलसी बोर्ड फर्स्ट भएको सूचना दिँदै गोरखापत्रले इन्टरभ्यू लियो। रातारात चर्चित भए उनी।यो २०५९ सालको कुरा हो। त्यतिबेला कम उमेरका विशालबाट उनी भर्खर बोर्ड फर्स्ट विशाल भएका थिए। १५ वर्षपछि उनको परिचय फेरिएको छ। विशाल मेडिकल अंकोलोजीमा पिएचडी गर्ने नेपालको पहिलो र एकमात्र डाक्टर भएका छन्। विश्वभर क्यान्सरएक्सपर्टको रुपमा चर्चित पनि। ३० वर्षकै उमेरमा क्यान्सर विज्ञको रुपमा उनको बेग्लै परिचय बनिसकेको छएसएलसी सकेर पढ्न काठमाडौं आएका विशालले प्लस टु’मा पनि ८९ प्रतिशत ल्याए। त्यतिखेर पनि नेपालभरमै दोस्रो हुन परेन भलै टपर घोषणा गरिन्न प्लस टु’मा। साइन्समा फिजिक्स् र बायोलोजी दुबै उनको रुचिको विषय। कुन पढ्ने सुरुमा त निर्णय गर्नसमेत सकिरहेका थिएनन्। छाने बायोलोजी।
प्लस टु पढ्दादेखि नै त्रिवि को एमबीबीएस इन्ट्रान्सको बारेमा सुनेका थिए। अत्यन्तै कडा प्रतिस्पर्धा भएकाले उनको इन्ट्रेस्ट त्यता गयो। ४२ जनाले पढ्न पाउने विषयको इन्ट्रान्समा दश हजार प्रतिस्पर्धी। प्लस टु सक्ने बित्तिकै इन्ट्रान्स दिए। नाम निस्कियो। पास हुनेको सूचीमा पनि उनको नाम पहिलो नम्बरमै थियो। जोखिम मोल्न मन पराउने उनलाई त्यही स्वाभावले बायोलोजीको फराकिलो संसारमा प्रवेश गरायो।एकपछि अर्को रेकर्ड बनाउँदै उनी महाराजगन्ज क्याम्पस प्रवेश गरे। एमबीबीएसमा पनि उनी गोल्ड मेडलिस्ट नै रहे। इन्टर्नसीप पनि शिक्षण अस्पतालबाट नै पूरा गरे।

च्यालेन्जिङ ह्याविटले क्यान्सर विज्ञ

अन्य रोगभन्दा क्यान्सर च्यालेन्जिङ रोग। क्यान्सरले मान्छे कि त मर्छ कि त यो निदान नै हुन्छ। नेपालमा क्यान्सरका एक्सपर्ट साह्रै कम। यो विषयमा पढाइ समेत नहुने। विशालको रुचिको विषय पनि क्यान्सर नै। पढ्नको लागि विदेश जानुको विकल्प थिएन।क्यान्सर अध्ययनका लागि विश्वमै जापान उत्कृष्ट देश मानिन्थ्यो। विशालले जापानमा मेडिकल अंकोलोजी पढ्ने छात्रवृत्ति पनि पाए।
पाँच वर्षपछि सन् २०१७ मा नेपाल फर्कदा विशाल विश्वभर क्यान्सर विज्ञको रुपमा परिचित भइसकेका छन्। विश्वका ठूला अस्पतालमा उनको डिमाण्ड थियो। नाम, दाम र कामको लागि नेपाल फर्किनुपर्ने आवश्यकता थिएन।औषधि उत्पादन गर्ने कम्पनीले नयाँ औषधि उत्पादन गर्दा विशालको सल्लाह लिन थालिसकेको थियो। उनकै अनुसन्धानलाई आधार मानेर औषधि उत्पादन हुनु सानो कुरा थिएन। उनकै अनुसन्धानको आधारमा बिरामीहरुले नयाँ-नयाँ पद्धतिबाट उपचार पाउन थाल्नुले पनि उनको डिमान्ड भ्यालु बुझाउँथ्यो।

सुरक्षित भविष्य छोडेर नेपाल किन आए त?

‘आफ्नै नेपाली दाजुभाइ देशमा उपचार नपाएर मरिरहेका छन्। म आफ्नै नेपाली दाजुभाइहरुको काम लाग्न चाहन्छु,’ सहज रुपमा जवाफ दिए, ‘जापानमा रहँदा पनि नेपालका बिरामीहरुलाई सेवा गरेको थिएँ। उद्देश्य ठूलो बोकेर अहिले नेपाल आएको छु। गर्नुपर्ने कुरा धेरै छन् हेरौँ के कति सम्भव हुन्छ।’उनी क्यान्सर रिसर्च, क्यान्सर एजुकेसन र प्यासेन्ट केयरमा उल्लेख्य परिवर्तन ल्याउन चाहन्छन्। सरकारले सकरात्मक भएर लगानी गरे सबै सम्भव भएको उनको बुझाइ छ। भन्छन्, ‘यस्ता काम सरकारी लगानीबाट गर्नुपर्छ। निजी क्षेत्रमा गरिब जनताको पहुँच हुन्न। त्यसैले शिक्षा र स्वास्थ्य जस्ता क्षेत्रमा सरकारले लगानी लगाउनै पर्छ।’उनको लक्ष्य पूरा गर्ने विषय सरकारसँग जोडिएको छ।

नेपालको ठेगानाले रिसर्च पेपर रिजेक्ट

विशाल जापानमा अध्ययनमा यसरी लागे कि विश्वप्रसिद्ध जर्नलमा अनुसन्धानमूलक पेपरहरु उत्तिकै छपाए। ५० भन्दा बढी रिसर्च पेपरहरु विश्व प्रसिद्ध जर्नलहरुमा प्रकाशित भइसकेका छन् उनका।अमेरिका, बेलायत, स्पेन, फ्रान्स लगायत देशमा कन्फ्रेन्सका लागि पुगिसकेका छन्। त्यहाँ उनले बोलेको र प्रस्तुत गरेको रिसर्च पेपरहरु सबैको चासोको विषय बन्यो। कन्फ्रेन्समा बोल्ने र रिसर्च पेपर प्रस्तुत गर्नेहरु मध्ये सबैभन्दा कान्छा हुन्थे उनी – अपत्यारिलो खालका। हरेक देशमा पुग्दा अंकोलोजिष्ट र रिसर्चरहरु उनलाई २ वटा प्रश्न गर्थे।

तिमी यो उमेरमै यस्तो पेपर लेख्ने?तिमी नेपालको?

यस्ता प्रश्न गर्नेहरुलाई थाहा थियो नेपालीको हैसियत। नेपालको ठेगाना राखेर विशालले रिसर्च पेपर प्रकाशित गर्न जर्नलमा पठाए। तर, नेपाल ठेगाना भएकै कारण त्यो पेपर रिभ्यूमै गएन। उनले फेरि त्यही रिसर्च जापानको ठेगानाबाट पठाए। लगत्तै प्रकाशित भयो।भन्छन्, ‘हामीले आफ्नो हैसियत नबनाएका कारण त्यो पेपर हेर्दै नहेरी रिजेक्ट भयो। हाम्रो हैसियतको कारण उनीहरुले त्यो हेर्न आवश्यक ठानेनन्।’

मेडिकल जर्नलको यात्रा

मेडिकल अंकोलोजीमा सर्जरी र रेडियोथेरापी बाहेकले गरिने सबै उपचार पर्छ। किमो थेरापी, टार्गेटेड थेरापी र इमिन्यो थेरापीमा डा. विशाल विज्ञ हुन्। प्यालेटिभ कियर अर्थात् क्यान्सरको अन्तिम अवस्थामा पुगेको व्यक्तिमा हुने शारीरिक पीडा कम गर्ने उपचार विधिमा पनि उनको दखल छ।
बेलायतबाट प्रकाशित हुने प्रसिद्ध ब्रिटिस मेडिकल जर्नल (बीएमजे) को सल्लाहकार सम्पादक छन् उनी। अमेरिकन सोसाइटी अफ क्लिनिकल अंकोलोजीको जर्नल अफ ग्लोबल अंकोलोजी पत्रिकाको एडिटोरियल फेलो छन्। क्यान्सर मेडिकल साइन्स् जर्नलको मेडिकल इडिटरको रुपमा पनि उनले काम गरिरहेका छन्। बेल्जियमको एन्टी क्यान्सर फण्डको मेडिकल कन्सलट्यान्ट छन् अहिले पनि।
यी लगायत १ दर्जनभन्दा बढी विश्व प्रसिद्ध जर्नलमा समीक्षकको रुपमा काम गरिरहेका छन्। आफ्नो रिसर्च पेपर त छँदैछन्।विशालले ग्लोबल अंकोलोजीमा रिसर्च गरेका छन्। उनको ‘फिल्ड अफ एक्सपर्टीज’ ‘लो एण्ड मिडिल इनकम कन्ट्री’मा क्यान्सरको अवस्था, अनुसन्धान र उपचार हो।अनुसन्धानको क्रममा गरिब मुलुकका लागि अहिलेसम्म क्यान्सर ‘पब्लिक हेल्थ इस्यु’ नभएको उनले अनुभव गरेका छन्। भन्छन्, ‘हाम्रो देशमा अझै पनि झाडा पखालाले मानिस मर्छन्। यस्तै रोग नियन्त्रण गर्न नसकेको अवस्थामा क्यान्सर त झनै बढ्ने भयो।’

धुमपानका कारण क्यान्सर हुने रिस्क धेरै भएको विशाल बताउँछन्। एक्टिभ र प्यासिभ स्मोकिङको कारण गरिब देशहरुमा युवाहरुलाई समेत क्यान्सरले छोएको उनको तर्क छ। त्यसैगरि मोटोपन र राज्यले क्यान्सरसँग जुध्ने तयारी नगरेका कारण पनि गरिब देशहरुमा क्यान्सर बढेको उनी सुनाउँछन्।नेपालजस्ता गरिब देशमा सबै ठूला रोगहरुको उपचार आफैले गर्नुपर्छ। तर, जापान जस्ता  विकसित देशहरुमा ३० प्रतिशत पटेकटबाट तिर्ने र ७० प्रतिशत सरकारले बेहोर्ने चलन छ। भन्छन्, ‘तीस प्रतिशत पनि मासिक ४० हजार बढी पर्न आयो भने त्यो सबै सरकारले बेहोर्छ।’

तर, नेपालमा त्यो अवस्था छैन्। बिरामीको उपचार गर्दा घरबारी जान्छ कि भनेर डराउनु पर्छ। उपचार गर्दा ४ महिना बाँचिएला तर त्यसले घरखेत नै बेच्नुपर्ने सोचेर बिरामीहरु रोग पालेर मर्न बाध्य छन्। भन्छन् ‘औषधि, उपचार पद्धति, पैसा र प्रविधिको बारेमा विकसित देशमा चिन्ता लिनुपर्दैन। चिन्ता यहीँकै हो।’नेपाल आएको २ महिनामै सरकारी अस्पताललाई हेर्ने नकरात्मक दृष्टिकोण बुझिसकेका छन् विशालले।

केही प्रसंग -‘म कहाँ आएका धेरै बिरामी तपाईँ अरु कुन अस्पतालमा काम गर्नुहुन्छ? हामी त्यहाँ आउँछौं भन्छन्। म एउटै मान्छे निजी अस्पतालमा जाँदा राम्रो हुने हो र? भन्दा, हैन यहाँभन्दा त्यता सबै कुरा राम्रो हुन्छ भन्छन्।’उनी अर्को प्रसंग सुनाउँछन्, ‘म कहाँ अस्ती एक ब्रेन ट्युमरका बिरामी आए। म न्युरोको एक्सपर्ट हैन्, मलाई यसको बारेमा ठ्याक्कै थाहा छैन् भनेँ। म वर्ल्डकै टप न्युरो एक्सपर्टलाई कन्सल्ट गरेर यसको बारेमा तपाईँलाई भन्छु भनेर सल्लाह दिए। ती बिरामीले मलाई विश्वास गरेनन्। अरुलाई सोधेर भन्छु भन्ने डाक्टरसँग के उपचार गर्नु भन्ने सोचेर फेरि आएनन्।’

क्यान्सर हिजो र आज

विशालका अनुसार क्यान्सरमा पहिलेभन्दा अहिले धेरै प्रगति भएको छ। डेथ पेनाल्टी मान्ने क्यान्सरलाई अहिले सामान्य रोगको रुपमा हेरिन्छ। ब्रेष्ट क्यान्सर (स्तन क्यान्सर) लगायतका क्यान्सरहरुको सर्भाइभल रेटमा सुधार भएको छ।रिनल सेल क्यान्सर (मिर्गौलाको क्यान्सर), पुरुषहरुमा देखिने टेष्टिकुलर क्यान्सर (अण्डकोषको क्यान्सर) आज भन्दा १० वर्ष अगाडि डेथ पेनाल्टी जस्तै थियो। तर, अहिले सुरुवातका यस्ता क्यान्सरले ९९ प्रतिशत मानिस मर्दैनन्। औषधि, उपचार पद्धति र प्रविधिमा पछिल्लो १० वर्षमा धेरै परिवर्तन आइसकेको छ।तर, गल व्लाडरको क्यान्सर फैलिएको छ भने अहिले पनि बिरामीहरु ६ महिना देखि १ वर्ष भन्दा बढी बाँच्दैनन्। पेन्क्रियाटिक क्यान्सरको अवस्था त्यस्तै छ।

डा. विशालका अनुसार जापानमा कतिपय क्यान्सरको उपचार पद्धति नै फरक छ। त्यो पद्धति विश्वकै राम्रो मानिन्छ। ‘पेटको क्यान्सरको उपचार गर्ने पद्धतिमा अमेरिकन पद्धति र जापानिज पद्धति भन्ने गरिएको छ। जापानिज उपचार पद्धति अमेरिकन पद्धतिभन्दा धेरै राम्रो मानिन्छ,’ भन्छन्, ‘एउटा बिरामीका लागि एउटा डाक्टरको टिम पूरा समय खर्चेर लाग्छन्। सानो-सानो कुराहरुमा गहन अध्ययन गरेर उपचार गर्छन।’

‘कसरी राम्रो मान्ने उपचार पद्धति?’

उपचार पद्धति छुट्याउन उपचारपछिको ‘क्यान्सर सर्भाइवल रेट’ को विश्लेषण गर्ने विशाल सुनाउँछन्। भन्छन्, ‘क्यान्सर लागेपछि ५ वर्षसम्म कति मान्छे बाँच्छन् भन्ने विश्लेषण हुन्छ। जापानमा अन्य देशभन्दा त्यो सर्भाइभल रेट अति उच्च छ।’उनी नेपालमा उपचार पद्धति, उपचार संस्कार र प्रविधि जिरो लेभलमा भएको तर्क गर्छन्। ‘न त सुरक्षा छ, न त राम्रो कमाई,’ भन्छन्, ‘विकशित देशमा यस्ता कुराहरुले तनाव हुन्न र धेरै साथीहरु उतै बसेका छन्। तर, सबै त्यसरी बस्यो भने हाम्रो देशको स्वास्थ्य जिरो लेभलमै हुन्छ।’
source:pahilopost

Posted in टिप्सहरु, लोकसेवा तयारी, Many More

ना. सु र खरिदारको अन्तर्वार्तामा के के सोधिन्छ??कसरी गर्ने अन्तर्वार्ताको तयारी??

लोकसेवा आयोगको अन्तर्वार्ताको अंकभार लिखित परिक्षाको पुर्णाङ्कको आधारमा तोकिएको हुन्छ, ना.सु र खरिदारको अन्तर्वार्ताको पुर्णाङ्क 40 हो.!

अन्तर्वार्तामा अधिकतम 70% भन्दा वढी र न्युनतम 40% भन्दा कम अंक दिदा पुष्ट्याई दिनुपर्ने हुन्छ त्यसैले अन्तर्वार्तामा खास्सै नम्वरको फरक पर्दैन .!

जति सकिन्छ आफुले कम्युटरमा राम्रो गर्नुस,टाईपिङ्ग को मात्र पछि लागेर सेटिङ्ग विगार्नु चै कदापी हुदैन किनकी टाईपिङ्गको पुर्णाङ्क नेपाली 2.5 र अंग्रेजी 2.5 मात्र हो ताकी सेटिङ 5 नम्वरको हुन्छ जसमा 5 मा 5 मिलाउन संभव हुन्छ त्यसैले सेटिङ्ग एकदमै राम्रो गर्ने र टाईप चै ठिकै मात्र गरियो भने पनि कम्युटर र अन्तर्वार्ताको चिन्ता नलिएकै राम्रो हो किनकी वाकी कुरा लिखित कस्तो भएको छ त्यसैमा भर पर्छ.!!

अन्तर्वार्तामा के के सोधिन्छ त??
📚📚📚📚📚📚📚📚📚📚📚📚📚📚📚
तपाईको परिचयसंग सम्वन्धित प्रश्नहरु:-
नाम,ठेगाना,रुचि,अनुभव,योग्यता लगाएतका कुराहरु

तपाईले पास गरेर आएको पदको पाठ्यक्रमसंग सम्वन्धित प्रश्नहरु:-
संविधान,योजना,समावेशीकरण,आरक्षण,जैविक विविधता,वातावरण प्रदुषण,निजामती सेवा लगाएतका विषयवाट वढि सोधिएको पाईन्छ

पदले गर्ने कामसंग सम्वन्धित प्रश्नहरु:-
तपाई ना.सु भएर गएपछि के काम गर्नुहुन्छ ??

समसामयिक विषय वस्तुसंग सम्वन्धित जानकारी:-
प्रदेश र प्रतिनिधी सभा निर्वाचन,संघियता,कर्मचारी व्यवस्थापन,वजेट लगाएत तत्काल घटेका चर्चित राष्टिय अन्तराष्टिय जानकारीहरु

तपाईको रुचि,खुवी,योग्यता,अनुभवले उव्जाउने प्रश्न:-
खेलमा रुचि राख्छु भन्नुभो ल भन्नुस त नेपालको राष्ट्रिय खेल कुन हो?? कहिले वाट??
कुनै संस्थामा काम गर्छु भन्नु भो लौ भन्नुस त त्यहाको कर्मचारी व्यवस्थापन कस्तो छ?? संस्थाको मुख्य उदेश्य के हो??

आफ्नै परिचयले उव्जाउने प्रश्नहरु:-
आफ्नो जिल्लाको नाम, क्षेत्रफल,जनसंख्या,कुन प्रदेश,महत्वपुर्ण धार्मिक सम्पदा,ताल,हिमाल,राजमार्ग,जलविद्युत लगाएत का जानकारी

अन्तर्वातामा यहि प्रश्न सोधिन्छ भन्न सकिन्न कहिले काहि नसोचेकै,कल्पना नै नगरेका प्रश्न सोधिन्छ त्यसैले सवै प्रश्न जानेको छ कि छैन भन्दा पनि उत्तर दिने कला कस्तो छ?,नजानेको कुरा स्वीकार्छ या हचुवाकै भरमा भन्छ,सहनशिलता जस्ता कुराहरुको परिक्षण गर्नको लागि पनि केहि फरक प्रश्न सोधिन्छ त्यसैले त्यस्ता प्रश्न वढि या कम मिलाएर नम्वर धेरै थोरै पाईने हुदैन..!!

अन्त्यमा,माथि उल्लेखित विषयसंग सम्वन्धित कुराहरु मनन गर्नुस,नर्मल खालको पोशाक लगाउनुस,कम्युटर उत्कृष्ट गर्नुस,,अन्तर्वाताको चिन्ता नलिनुस,,सफा चट्ट भएर जानुस,,नाम निस्किनै सक्यो अव त्यो अन्तर्वार्ता त एक प्रकिया मात्र न हो हजारौ लाई उछिनेर तपाई आईसक्नु भो,,!!

Govind Giri

Posted in Gulmi News, Many More, Travel

कफी केन्द्रमा किसानको आकर्षण

घनश्याम गौतम
गुल्मी — रुरु–४ बलेटक्सारस्थित कफी अनुसन्धान केन्द्रमा किसानहरूको आकर्षण बढेको छ । केन्द्रमा अवलोकन र अनुसन्धान गर्न पुग्नेहरू नजिकै रहेको भण्डारी डाँडामा समेत पुग्ने गरेका छन् । चार वर्षअघि सरकारले डाँडामा मुलुककै पहिलो अनुसन्धान केन्द्र खोलेको हो ।

केन्द्रले अहिलेसम्म २९ प्रकारका कफीका नयाँ जात विकास, नर्सरी र बोटको व्यवस्थापन गर्दै आएको छ । सय रोपनी क्षेत्रफलमा फैलिएको भण्डारीडाँडाका १ हजार बढी बोटमा लटरम्मै फलेको कफी देख्दा त्यहाँ पुग्ने किसान र अवलोकनकर्ता सबै मोहित हुन्छन् । केन्द्रले १० जातका बीउबाट सुरु गरेको अनुसन्धानलाई २९ प्रकारका बोटमा विकास गरेको छ । रोपेको तीन वर्षमै एउटै बोटले ५ हजारसम्म दाना दिने गरी कफी फल्न थालेका छन् । सेतो गवारोबाट पीडित जिल्लाभरका झन्डै२ हजार व्यावसायिक किसान केन्द्रमा फलेका बोट देखेर उत्साहित छन् ।

३७ वर्षअघि ५० पैसामा एक बोट कफी रोपेका रुरु गाउँपालिका ४ सिन्दुरेका भोजबहादुर रेश्मीले अनुसन्धान केन्द्रले बीउ छनोटदेखि नर्सरी, बिरुवा र उत्पादनसम्मका सबै प्रविधि सिकाएको र केन्द्रमा फलेको कफी देखेपछि आफूलाई थप उत्साही बनाएको बताए । ‘३७ वर्षअघि सुरु गरेको कफी खेती रोगकै कारण छोड्ने अवस्थामा पुगेको थिएँ,’ उनले भने, ‘तर केन्द्रले नयाँ विधिको नर्सरी र खेती सिकाएपछि पुराना बोट फालेर नयाँ थप्दै छु ।’ उनको बगैंचामा अहिले पनि ३ सय नयाँ र ४ सय पुराना बोट छन् । उनले कफी बिक्रीबाट वार्षिक २ लाख बढी आम्दानी गर्छन् ।

गुल्मी दरबार गाउँपालिका १ बलिथुमका कफी किसान घनश्याम गौतमले अनुसन्धान केन्द्र कफी किसानका लागि गतिलो पाठशाला बनेको बताए । केन्द्रमा जिल्लाका किसानदेखि बाहिर जिल्लाबाट समेत अध्ययनका लागि आउन थालेका छन् । अहिलेसम्म अनुसन्धान केन्द्रमा अध्ययन गर्न र सिक्न झन्डै १ हजार ७ सय किसान, विद्यार्थी र सरोकारवाला आइसकेका छन् । अमेरिकका कफी वैज्ञानिक जोस कार्लोस सहितको टोली पनि आएर अध्ययन गरेको छ ।

केन्द्रले माटो, मल र १० जातका बीउबाट सुरु गरेको अनुसन्धानलाई २९ जातमा पुर्‍याएको केन्द्रका वरिष्ठ वैज्ञानिक कृष्णबहादुर थापाले बताए । कफीको माउबोट, त्यसको हाँगा, बीउ छनोट गरी बीउ अनुसारको माटो, बिरुवा, उत्पादन र गुणस्तरसम्म सबै अनुसन्धान भइरहेको उनले बताए । ‘हामीले बीउ, माटो, बिरुवा र फल उत्पादनदेखि गुणस्तरसम्म सबै कुराको एक चरणको अनुसन्धान सक्नै लागेका छौं,’ उनले भने, ‘बालुवामा हुर्काइएको बिरुवालाई छहारीसँगै कुखुराको मल र तोरीको पिनालाई मलको रूपमा प्रयोग गर्दा छिटो रोग नलाग्ने र उत्पादन बढी दिने देखियो ।’ माटो, मल, बीउदेखि वातावरणीय प्रभावको समेत परीक्षण भइरहेको उनले बताए ।

केन्द्रको १ सय रोपनी जग्गामध्ये ७० रोपनीमा ३२ हजार कफीका बिरुवा परीक्षणका रूपमा उत्पादन भइरहेका छन् । बाँकी जग्गामा नर्सरीका लागि प्लटिङ र सिँचाइ व्यवस्थापनको काम भइरहेको छ । किसानका नर्सरीमा रोपेको ४ वर्षमा फल दिने भए पनि अनुसन्धान केन्द्रमा विकास गरिएका नयाँ बिरुवाले रोपेको ३ वर्षमै उत्पादन दिन थालेका छन् ।

केन्द्रले सुरुमा गुणस्तरीय बीउको खोजी गर्छ । बीउ खोजीपछि माटो, बालुवा, बालुवा र माटो गरी तीन किसिमको नर्सरी बनाएर बिरुवा उत्पादन गर्छ । त्यसमा राम्रो देखिएको, छिटो हुर्किएको र अर्को माटोलाई पनि सहजै ग्रहण गर्न सक्ने बिरुवा रोजेर किसानका लागि सिफारिस गर्छ । ती बिरुवालाई आवश्यक पर्ने छहारीदेखि मलको पनि परीक्षण गर्छ । अहिलेसम्म बालुवामा हुर्काइएको बिरुवा र त्यसमा तोरीको पिनालाई मलको रूपमा प्रयोग गरेको बिरुवा उत्पादनका लागि प्रभावकारी देखिएको केन्द्रले जनाएको छ ।

अनुसन्धानबाट कफी बोटका लागि तोरीको पिना, कखुराको मल, गड्यौली मल, बाख्राको मलपछि गाईभैंसीको मल प्रभावकारी देखिएको छ । केन्द्रका अनुसार कफीको प्रतिबोटका लागितोरीको पिना २, कुखुराको मल साढे २, गड्यौली मल ३, बाख्राको मल ४ र गाईभैंसीको मल ५ किलो आवश्यक पर्छ । त्यसरी सबै प्रक्रिया पूरा गरेर छानो र छहारीसहित हुर्केको बिरुवाले२ देखि ३ वर्षमै उत्पादन दिन्छन् ।

जिल्लाभर लामो समयदेखि नियन्त्रणमा आउन नसकेको सेतोगवारो केन्द्रको अनुसन्धानपछि नियन्त्रणमा आउन थालेको रुरु गाउँपालिका अध्यक्ष नीलकण्ठ गौतमले बताए । ‘धेरै कफी किसानलाई अहिले अनुसन्धान केन्द्र खेती सिक्ने पाठशाला बनेको छ,’ उनले भने ।

Posted in Many More, Writing/Blogging

पृथ्वीनारायणका भित्री कुरा

पृथ्वीनारायण शाहले पूर्वको टिष्टासम्म आधुनिक नेपालको साँध तयार पारिसकेका थिए । पश्चिममा बाँकी थियो । बाइसे, चौबीसे राज्यहरु भित्र पनि सामन्त, दान र बकस दिएका राज्यहरु थिए । आधुनिक नेपालको सरहद बाहिर ठूला साम्राज्यहरुबीच प्रतिस्पर्धा चलिरहेको थियो । डचहरु आइरहेका थिए । र स्पेनिस, डच र फ्रेन्चहरुबीच लडाईं चलिरहेको थियो ।

यस क्षेत्रमा सबैभन्दा शक्तिशाली मुगलहरु थिए, त्यसबेला । उनीहरुलाई परास्त गर्दै नाविक शक्तिले जित्दै थियो । नाविक शक्ति भनेको युरोपली मुलुक थिए ।

नेपालमा मुगल अथवा टर्किसहरुले गर्ने जस्तो शक्तिको अभ्यास खसहरुले थालेका थिए । तिनै खसहरुका उत्तराधिकारीका रुपमा पृथ्वीनारायण शाह उदाए । त्यतिबेला अहिलेको भारतमा ६ सयभन्दा बढी ‘पि्रन्स्ली स्टेट’हरु थिए । कुनै कसैको मातहतमा थिए, कुनै स्वतन्त्र ।

नाविक शक्तिले तिनीहरुलाई आपसमा जुधायो र कब्जामा लियो । र, शक्ति केन्दि्रकृत गर्‍यो ।

त्यस्तो अवस्थामा यहाँका मान्छेको विचार जित्नु थियो, पृथ्वीनारायण शाहलाई । र, त्यो लडाइँबाट मात्र सम्भव थिएन । लडाईंको पनि सामरिक व्यवस्थापन र मानिसको मनोविज्ञान जित्नु थियो । मानिसको मनोविज्ञान जित्नमा पृथ्वीनारायण शाहको मुख्य योगदान रह्यो ।

त्यसलाई अहिले अपव्याख्या गरिएको छ । र, विदेशी लेखकहरुले बढी अपव्याख्या गरेका छन् । हाम्रो आन्तरिक अपव्याख्याको त खेती नै छन् ।

खासगरी, पहाडी क्षेत्रमा बढी असुरक्षा थियो, त्यतिबेला । आन्तरिक शक्ति केन्दि्रकृत नहुँदाको असुरक्षा पहिलो थियो । बलियो अस्तित्व निर्माण नहुँदाको अर्को असुरक्षा थियो । र, त्यसैमा खेलेर बाह्य आक्रमणको सम्भावना थियो ।

भक्तपुरले कान्तिपुरलाई कतिबेला आक्रमण गर्ने हो, पाटनले कोसँग मिलेर कसलाई खत्तम पार्ने हो भन्ने त्रासको भावना थियो । चौदण्डी, विजयपुर, तनहुँ, लमजुङ, गोरखा, पर्वत, जुम्लालगायत सबै राज्यबीच हानाहानको अवस्था थियो ।

मध्य बर्खामा खेती लगाइरहेका बेला कुनै राज्यले आक्रमण गरेर सखाप बनाइदिन्छ । कहिले बाली उठाउने बेलामा डढेलो लगाएर खत्तम पारिदिने ।

त्यही भएर शक्ति केन्दि्रकृत हुनु आवश्यक देखे, पृथ्वीनारायण शाहले । भारतका सबै राज्यहरु अंग्रेजले धमाधम निल्दै गरेको अवस्थामा उनी उदाएका थिए ।

पृथ्वीनारायण शाहको नीति नै थियो, स्वधर्म संस्कृति र स्थानीय सभ्यताको मनोविज्ञान विकास गर्ने । त्यसका लागि जोगीहरुको मण्डलीलाई आफ्नो हातमा लिए । अनि, गोरखाली राजाले चलाएको अभियानका रुपमा गाउँ-गाउँमा प्रचार गराए ।

गन्धर्वहरुलाई पनि प्रयोग गरे, त्यसक्रममा । जोगी र गन्धर्वले गाउँ-गाउँ पुगेर गोरखाको गीत गाए । अब गोरखा जागेको छ, राजाको शक्ति जागेको छ, गोरखनाथले आशिर्वाद दिनु भएको छ इत्यादि ।

र, धर्म र सामरिक रक्षाको युग आउँदै गरेको आभाष दिलाए, जन-जनमा । भुरेभारे राज्यहरु नटिक्ने सन्देश दिए । र, एउटै गोरखा राज्य निर्माण हुने विश्वास दिलाए ।

त्यतिबेलाका सञ्चारमाध्यम बने, जोगी र गन्धर्वहरु । र, धर्म, संस्कृति, आदर्श र पारस्परिक सुरक्षाको मनोबल खडा गरे ।

‘जाई कटक नगर्नु, झिकी कटक गर्नु’ यसो भनेर कूटनीतिक चातुर्यको माध्यमबाट सकेसम्म राज्यहरुलाई आफूमा गाभ्ने र नगाभिने या आक्रमण गर्न तम्सिनेलाई सैन्य प्रयोगद्वारा आफूमा मिलाउने नीति लिए ।

उनले भनेका छन्, ‘मैले जयप्रकाशको स्थिति सुधार हेरेँ । राम शाह, महेन्द्र मल्लको हेरे, पढेँ । म पनि केही गरी जाँला भन्ने थियो । तर, मलाई रोग लाग्यो ।’

५१ वर्षको उमेरमा लडाईं लड्दा लड्दै उनको निधन भयो ।

राज्यहरु माथि विजय पाउन दुईथरि नीति अपनाए । एउटा, पहिले आह्वान गर्ने र नमानेमा आक्रमण गर्ने ।

युद्धका क्रममा भोगेका अनुभवहरु जोड्दै निर्देशिका बनाउन थाले । दिव्योपदेश त्यस्तै दस्तावेज हो । ‘सबैलाई चेतना भया’ वाक्यांशको उल्टो अर्थ लगाइयो अहिले । सबैले यो कुरा बुझेदेखि राज्य बलियो हुने उनको आशय थियो । ‘भया’ अर्थ भएदेखि हो, आदेशात्मक शब्द होइन ।

उनले नेपाललाई चार वर्ण, ३६ जातको फूलबारी भनेका छन् । अर्थात्, सबै जातजाति र वर्णको साझा हो भनेका छन् । साझा संस्कृतिमा जोड दिएका छन् । सबैलाई चेतना भएदेखि सबैको फूलबारी हो भनेका छन् ।

उनले आ-आफ्नो कुलधर्म नछाड्नु भनेका छन् । विगतदेखि जसले जस्तो परम्परा मान्दै आएको छ, त्यसलाई निरन्तरता दिनु भनेको हो त्यो । र, अंग्रेजलाई पस्न नदिनु भनेका छन् । विदेशी साहु, महाजन पसे भने देशलाई कंगाल पार्ने बताएका छन् ।

एकीकरणपछि पनि आफू मुल राजा हुने र अरु राज्यको अस्तित्व स्वीकार्ने बताएका छन् । र, अधिनमा आएका राज्यहरुको जस्ताको तस्तै रक्षा हुने बताएका छन् । उनीहरुका थिति स्वीकारेका छन् ।

जब मगरात क्षेत्रमा शक्ति केन्दि्रत गर्न थाले, मगरहरुको राजा आफू नै भएको बताए । नेपाललाई असली हिन्दुस्थान र प्रकृतिले बनाएको किल्लाका रुपमा व्याख्या गरे ।

१९ वटा ठूला युद्धपछि उपत्यकामा विजय गरे । तर, कान्तिपुरलाई कब्जामा लिँदै गर्दा कुमारीको हातबाट तिलक नलगाएसम्म राजाज्ञा जारी गरेनन् ।

त्यसैले पृथ्वीनारायणले राजनीतिक र सामरिक जित गरे । तर, सांस्कृतिक रुपमा आत्मसमर्पण गरे ।

बृद्ध धर्मावलम्बी वाणाकी छोरी कुमारीको गोडामा ढोगेर अब आफूलाई नै जयप्रकास मल्लको रुपमा देख्दै रक्षा गरिदिन आशिर्वाद मागे ।

र, उपत्यकाको लोक संस्कृति ग्रहण गर्न सबैलाई अह्राए । हालको भारतमा प्रचलनमा रहेको मुजुरा नाचको साटो नेवारी झाँकीहरुमा रमाउन भावी शासकहरुलाई सचेत गराए ।

भुटानबाट लामा झिकाएर राजगुरुको दर्जा दिए । र, २० वटा गुम्बालाई राजकीय गुम्बा बनाए । लामाहरुलाई लालमोहर दिएर बुद्ध धर्मलाई सन्तान, दरसन्तानसम्म चलाउन आग्रह गरे । त्यो उनको सबैलाई संरक्षण गर्ने नीति थियो ।

कहीं कतै झैझगडा भए पुरानो थिति बुझेर फैसला लिन अह्राए । त्यसबाट पनि नभएमा मात्र प्रमाणहरु बटुलेर राज्यलाई पठाउन आदेश दिए ।

त्यसो हुनाले लोकधर्म, लोकसंस्कृति, लोकपरम्परा, स्थानीय धर्म, स्थानीय मान्यता, स्थानीय सीप, स्थानीय उत्पादनमा जोड दिए ।

माझकिराँतमा सबैभन्दा ठूलो लडाईं भयो । तर, त्यो क्षेत्रलाई किराँतीहरुले नभई सेनहरुले कजाएका थिए । सेनहरु पृथ्वीनारायण शाहकै सुसुराली खलक थिए । आफ्नै ससुरालीलाई जितेका थिए, उनले ।

मकवानपुरका राजा हेमकर्ण सेनको छोरी बिहे गरेका थिए । आफ्नै जेठान दिगबन्धन सेन अंग्रेजसँग मिल्न गए भनेर मकवानपुर विजयपछि छिँडीमा थुनेरै देहत्याग गर्न बाध्य बनाए ।

कुनै राज्य अंग्रेजसँग मिलेको थाहा पाए १/२ महिनामै कब्जा गरिसक्ने उनको रणनीति देखिन्छ । अहिलेसम्म पश्चिमा इसाईहरुले पृथ्वीनारायण शाहमाथि दागा धरिरहनुको कारण पनि त्यही हो ।

विजयपुर राज्यमा बुद्धिकर्ण राय राजा थिए । उनी पनि दिगबन्धन सेनकै जस्तो अंग्रेजसँग मिल्न गए । त्यसैले उनीविरुद्ध सैन्य प्रयोग गरेको देखिन्छ, पृथ्वीनारायण शाहले ।

जयप्रकाश मल्ललाई सहयोग गर्न आएको अंग्रेज फौजलाई सिन्धुलीगढीमा ढुकेर सखाप बनाइदिए ।

जब अरुण पारि तर्नुपर्‍यो, पृथ्वीनारायणले त्यतिबेलाका १० हाङहरुलाई पत्र लेखे । र, उनीहरुलाई ‘तुतुतुम्यााङ याङ्थुहाङका बडा सन्तान’ बताउँदै मुक्तकण्ठले प्रशंसा गरे । उनीहरुलाई कहिल्यै नमास्नु भनेका छन्, उनले । र, फकाई फुल्याई आफ्नो बनाउने नीति लिएका छन् ।

उनीहरुलाई कब्जामा लिँदा आश्रति राज्यका रुपमा स्वीकारेका छन् ।

मगरहरुलाई विचारी बनाउन नछुटाउनु, गुरुङहरुलाई उमराओ बनाउन नछुटाउनु, खान, खस, बाहुन, मगर, गुरुङ र ठकुरीहरुलाई आफ्ना बलिया सिपाही बताएका छन् । उनीहरुलाई मास्नु हुँदैन भनेका छन् । ठाउँ-ठाउँमा जिमिन्दारी दिँदै जित्दै गए किरातहरुलाई ।

त्यसैले स्वधर्म संस्कृति र स्थानीय सभ्यताको मनोविज्ञान विकास गर्ने मुख्य श्रेय पनि पृथ्वीनारायण शाहलाई नै जान्छ ।

(संस्कृतिविद्  डा. रमेश ढुंगेलसँगको कुराकानीमा आधारित)